سقوط سهم بازار چت‌جی‌پی‌تی به زیر ۵۰ درصد؛ آغاز عصر رقابت چندجانبه در هوش مصنوعی

مقدمه

بازار دستیارهای هوش مصنوعی مولد در سال ۲۰۲۶ (۱۴۰۵ شمسی) وارد فاز جدیدی از بلوغ و رقابت فشرده شده است. ابزاری که روزی به عنوان فرمانروای بی‌رقیب این حوزه شناخته می‌شد، اکنون باید برای حفظ جایگاه خود با رقبای سرسختی بجنگد. بر اساس آخرین گزارش موسسه تحقیقاتی سنسور تاور (Sensor Tower) درباره وضعیت هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۶، سهم بازار جهانی چت‌جی‌پی‌تی (ChatGPT) برای نخستین‌بار از زمان عرضه آن به زیر ۵۰ درصد سقوط کرده است.

اگرچه چت‌جی‌پی‌تی همچنان با داشتن بیش از ۱.۱ میلیارد کاربر فعال ماهانه، محبوب‌ترین دستیار هوش مصنوعی در سراسر جهان است، اما توزیع قدرت در این بازار به سرعت در حال تغییر است. کاربران دیگر به یک پلتفرم وفادار نیستند و به راحتی بر اساس نیازهای تخصصی، قیمت‌گذاری و حتی رویکردهای اخلاقی و امنیتی شرکت‌ها، میان دستیارهای مختلف جابه‌جا می‌شوند. این تغییر رفتار، سیگنال مهمی برای توسعه‌دهندگان، استارتاپ‌ها و فعالان حوزه فین‌تک است که خدمات خود را بر پایه این فناوری‌ها بنا کرده‌اند.

اصل ماجرا چیست؟ ریزش سهم بازار OpenAI و صعود رقبا

طبق داده‌های گزارش سنسور تاور، تا ژانویه سال جاری میلادی، چت‌جی‌پی‌تی همچنان بیش از ۵۰ درصد از سهم بازار دستیارهای هوش مصنوعی را در اختیار داشت. با این حال، تا پایان ماه مه ۲۰۲۶، این سهم به ۴۶.۴ درصد کاهش یافت. این ریزش سهم بازار به معنای کاهش تعداد کاربران چت‌جی‌پی‌تی نیست؛ چرا که این پلتفرم به رکورد بی‌سابقه ۱.۱ میلیارد کاربر فعال ماهانه دست یافته و سریع‌ترین برنامه در تاریخ برای رسیدن به این آستانه بوده است. بلکه علت اصلی، رشد سریع‌تر رقبایی است که سهم بیشتری از کیک در حال بزرگ شدن بازار را از آن خود کرده‌اند.

گوگل جمینای (Gemini) با تصاحب ۲۷.۷ درصد از سهم بازار و جذب ۶۶۲ میلیون کاربر فعال ماهانه، جدی‌ترین تعقیب‌کننده چت‌جی‌پی‌تی است. در جایگاه سوم، کلود (Claude) محصول شرکت آنتروپیک با ۱۰.۳ درصد سهم بازار و ۲۴۵ میلیون کاربر قرار دارد. سایر دستیارها از جمله گراک (Grok)، پرپلکسیتی (Perplexity)، دی‌پ‌سیک (DeepSeek) و متا ای‌آی (Meta AI) در مجموع سهمی کمتر از ۵ درصد را به خود اختصاص داده‌اند.

نکته کلیدی دیگر در این گزارش، تمایل فزاینده کاربران به مهاجرت بین پلتفرم‌های مختلف است. این جابه‌جایی‌ها اغلب با رویدادهای خاص شتاب می‌گیرند. به عنوان مثال، همکاری OpenAI با وزارت دفاع ایالات متحده (DoD) در فوریه ۲۰۲۶، منجر به موجی از لغو نصب (Uninstall) چت‌جی‌پی‌تی توسط کاربرانی شد که نگران حریم خصوصی و جهت‌گیری‌های نظامی این شرکت بودند. این موضوع نشان می‌دهد که جنبه‌های اخلاقی و حاکمیتی هوش مصنوعی اکنون به یک فاکتور رقابتی جدی تبدیل شده است.

چرا این موضوع برای فین‌تک و اقتصاد دیجیتال مهم است؟

تغییر موازنه قدرت در بازار هوش مصنوعی، پیامدهای عمیقی برای صنعت خدمات مالی و فین‌تک دارد. در سال‌های گذشته، بسیاری از استارتاپ‌ها و بانک‌های دیجیتال به دلیل تسلط مطلق OpenAI، مدل‌های کسب‌وکار و خدمات مشتریان خود را صرفاً بر پایه APIهای این شرکت توسعه می‌دادند. این وابستگی شدید (Vendor Lock-in) ریسک‌های عملیاتی و مالی زیادی به همراه داشت.

امروز با کاهش سهم بازار چت‌جی‌پی‌تی و تقویت رقبایی چون جمینای و کلود، فین‌تک‌ها گزینه‌های متنوع‌تری پیش رو دارند. این رقابت شدید منجر به کاهش قیمت APIها، افزایش کیفیت مدل‌های تخصصی و ارائه قابلیت‌های پیشرفته‌تر شده است. به عنوان مثال، در حوزه هوش مصنوعی عامل‌محور (Agentic AI)، توسعه‌دهندگان اکنون می‌توانند وظایف پیچیده مالی مانند تحلیل پورتفوی یا پاسخ‌گویی به مشتریان را بین مدل‌های مختلف تقسیم کنند تا بهترین کارایی و کمترین هزینه حاصل شود.

علاوه بر این، مدل‌های مختلف در حوزه‌های متفاوتی تخصص دارند؛ کلود در تحلیل متون طولانی و کدهای برنامه‌نویسی مالی عملکرد فوق‌العاده‌ای دارد، در حالی که جمینای به دلیل ادغام با اکوسیستم گوگل و دسترسی به داده‌های زنده، برای تحلیل‌های بازار و روندهای روزآمد بسیار کارآمد است. این تنوع به شرکت‌های فین‌تک اجازه می‌دهد تا معماری‌های چندمدلی (Multi-LLM) را پیاده‌سازی کنند.

اثر احتمالی بر بازیگران بازار

کاهش انحصار OpenAI و شکل‌گیری یک بازار چندقطبی، رفتار بازیگران مختلف را به شرح زیر تغییر می‌دهد:

• توسعه‌دهندگان و استارتاپ‌ها: دیگر نیازی به وفاداری به یک ارائه‌دهنده واحد نیست. استارتاپ‌ها به سمت طراحی سیستم‌های انعطاف‌پذیر حرکت می‌کنند که می‌توانند در صورت قطعی یا تغییر سیاست‌های یک مدل، به سرعت به مدل دیگری سوئیچ کنند.
• سرمایه‌گذاران خطرپذیر (VC): سرمایه‌گذاری روی استارتاپ‌هایی که ارزش افزوده آن‌ها صرفاً یک پوسته (Wrapper) روی چت‌جی‌پی‌تی است، به شدت کاهش یافته است. در مقابل، استارتاپ‌هایی که زیرساخت‌های مستقل یا راه‌حل‌های چندمدلی ارائه می‌دهند، جذابیت بیشتری پیدا کرده‌اند.
• رگولاتورها و نهادهای ناظر: با توزیع سهم بازار، نظارت بر انحصار آسان‌تر می‌شود، اما چالش‌های جدیدی در زمینه حریم خصوصی داده‌ها و امنیت اطلاعات مالی در پلتفرم‌های مختلف پدید می‌آید.

نسبت این موضوع با اکوسیستم فین‌تک ایران

برای فعالان فین‌تک و اقتصاد دیجیتال در ایران، این تغییرات فراتر از یک تحول بین‌المللی ساده است. توسعه‌دهندگان ایرانی همواره با چالش‌های دوگانه‌ای مواجه بوده‌اند: از یک سو تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های سخت‌گیرانه OpenAI برای آی‌پی‌ها و شماره‌تلفن‌های ایران، و از سوی دیگر محدودیت‌های دسترسی داخلی.

کاهش انحصار چت‌جی‌پی‌تی و صعود رقبایی مانند گوگل جمینای و به ویژه مدل‌های متن‌باز (Open-Source) قوی یا مدل‌های توسعه‌یافته توسط شرکت‌های آسیایی مانند دی‌پ‌سیک، یک فرصت استراتژیک برای ایران است. تنوع در بازار هوش مصنوعی به این معناست که ابزارهای جایگزین با سیاست‌های دسترسی منعطف‌تر در دسترس قرار می‌گیرند. این امر ریسک قطع ناگهانی دسترسی به خدمات هوش مصنوعی را برای استارتاپ‌های ایرانی کاهش می‌دهد.

همچنین، حرکت به سمت معماری‌های چندمدلی به شرکت‌های فین‌تک ایرانی اجازه می‌دهد تا با ترکیب مدل‌های بومی (که برای زبان فارسی و قوانین مالی ایران بهینه‌سازی شده‌اند) و مدل‌های بین‌المللی، راه‌حل‌های پایدارتر و امن‌تری برای مشتریان خود فراهم کنند.

جمع‌بندی

سقوط سهم بازار چت‌جی‌پی‌تی به زیر ۵۰ درصد، پایان دوران پادشاهی مطلق OpenAI و آغاز عصر طلایی رقابت و نوآوری چندجانبه است. این تحول نشان می‌دهد که بازار هوش مصنوعی به بلوغ رسیده و کاربران و کسب‌وکارها اکنون با دیدگاهی انتقادی‌تر و تخصصی‌تر به انتخاب ابزارهای خود می‌پردازند. برای صنعت فین‌تک، این رقابت به معنای ابزارهای ارزان‌تر، دقیق‌تر و منعطف‌تر است که مسیر را برای توسعه خدمات مالی هوشمندتر هموار می‌سازد.

پرسش‌های متداول (FAQ)

1. چرا سهم بازار چت‌جی‌پی‌تی به زیر ۵۰ درصد کاهش یافته است؟
   رشد سریع رقبایی مانند گوگل جمینای و کلود آنتروپیک و همچنین تمایل کاربران به استفاده از ابزارهای تخصصی‌تر و متنوع‌تر، سهم بازار چت‌جی‌پی‌تی را به ۴۶.۴ درصد کاهش داده است.
2. محبوب‌ترین دستیارهای هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۶ کدامند؟
   چت‌جی‌پی‌تی با ۱.۱ میلیارد کاربر فعال ماهانه در رتبه اول، جمینای با ۶۶۲ میلیون کاربر در رتبه دوم و کلود با ۲۴۵ میلیون کاربر در رتبه سوم قرار دارند.
3. آیا کاهش سهم بازار به معنای افت تعداد کاربران چت‌جی‌پی‌تی است؟
   خیر، تعداد کاربران چت‌جی‌پی‌تی همچنان رو به افزایش است و به رکورد ۱.۱ میلیارد کاربر رسیده است؛ اما سرعت رشد رقبا در جذب سهم از بازار جدید بیشتر بوده است.
4. تنوع در بازار هوش مصنوعی چه فایده‌ای برای شرکت‌های فین‌تک دارد؟
   این تنوع مانع از وابستگی انحصاری (Vendor Lock-in) می‌شود، هزینه‌های استفاده از APIها را کاهش می‌دهد و امکان پیاده‌سازی سیستم‌های چندمدلی (Multi-LLM) را فراهم می‌کند.
5. تنوع در بازار هوش مصنوعی چه کمکی به توسعه‌دهندگان ایرانی می‌کند؟
   با کاهش انحصار OpenAI، توسعه‌دهندگان ایرانی گزینه‌های جایگزین متعددی دارند که ریسک تحریم و قطع ناگهانی دسترسی را کاهش می‌دهد و انعطاف‌پذیری فنی بیشتری ایجاد می‌کند.

برای دنبال کردن تحلیل‌های بیشتر درباره فین‌تک، بانکداری دیجیتال و اقتصاد نوآوری، گزارش‌های تخصصی پی‌کار را در بخش فین‌تک و اقتصاد دیجیتال بخوانید.